Có thể gọi là "hư dược" hay giả dược tức một vị thuốc không có hiệu lực dược lý thực sự nhưng vì ảnh hưởng tâm lý nên có thể chữa lành một số triệu chứng nào đó. Ví dụ cho một người bị nhức đầu một viên bột gạo có tý chất đắng rồi bảo là aspirin thì một số bệnh nhân uống vào thấy hết nhức đầu. Có người cho một viên aspirin thật nếu bảo là thuốc Việt Nam chế tạo thì không có hiệu quả, nếu bảo là của Pháp hay Mỹ lại hết nhức đầu. Nhiều tác giả đã tiến hành nghiên cứu tác dụng của thuốc vờ này.

Trong điều trị các rối nhiễu tâm lý, các nhà nghiên cứu nhận thấy dù là sử dụng phương pháp trị liệu nào, y học hay tâm lý đều đem lại một kết quả khả quan. Ngay từ năm 1955, nhà khoa học Becher (Mỹ) đã báo cáo một thí nghiệm được tiến hành trên 1000 bệnh nhân có rối nhiễu tâm lý chỉ được điều trị bằng thuốc vờ. Sau khi phân phát cho các bệnh nhân uống các viên bột đường và khẳng định đây là loại thuốc có nhiều công hiệu, Becher nhận thấy một phần ba trong số họ cho biết họ cảm thấy tình trạng được cải thiện rõ rệt, trong khi một số lại khẳng định thuốc làm cho tăng bệnh lên.

Năm 1978, Fieldo và các cộng sự lại tìm ra những biến đổi sinh hóa của não do yếu tố tâm lý. Hai ông giao cho một số bệnh nhân bị nhổ răng đánh giá về tình trạng của họ. Rồi đưa cho mỗi người một loại thuốc để uống và hỏi họ cho biết tác dụng của thuốc. Một nửa nhóm nhận thuốc roloxine, một loại thuốc chống lại tác dụng giảm đau của endorphines (một chất được tiết ra khi bị stress) gần giống thuốc phiện. Một nửa khác dùng thuốc vờ. Những người thuộc nhóm đầu ghi nhận cảm giác đau tăng lên rất rõ vì như nói trên tác dụng của endorphines do stress sinh ra đã bị loại trừ. Còn những người thuộc nhóm thứ hai, được chia làm hai loại. Một phần ba phản ứng ngay, cho biết có giảm đau rõ rệt. Fields gọi họ là những người "phản ứng với thuốc vờ". Số còn lại thấy có giảm đau nhẹ hoặc không giảm, được gọi là những người "không phản ứng với thuốc vờ". Sau đấy cho cả 2 nhóm uống naloxone, họ nhận thấy sự đau đớn tăng lên rất rõ ở những người "phản ứng với thuốc vờ" hơn là những người khác. Từ đấy họ kết luận là tác dụng của thuốc vờ kéo theo sự giải tỏa endorphines nhưng chỉ ở một số người có khả năng tiết endorphines lúc bị stress.

Như vậy từ những dự án nghiên cứu trên cùng với những kinh nghiệm hàng ngày, chúng ta có thể đi đến kết luận là tác dụng của thuốc vờ chính yếu là do lòng tin của người dùng thuốc, tức là do tác dụng ám thị của những người thầy (thầy thuốc, thầy tâm lý ...) cùng với những đặc tính sinh học nằm trong nhân cách cũng như sinh học của người bệnh. Trong các thí nghiệm nghiên cứu về thuốc mới, điều bắt buộc phải loại trừ yếu tố vờ, nhưng trong tay người thầy thuốc, viên aspirin không còn chỉ là viên aspirin đơn thuần. Sự tín nhiệm, tài năng, cách lý giải rõ ràng cho người bệnh ... sẽ giúp rất nhiều cho công tác chữa bệnh dù ở trong lĩnh vực nào.

Bác Sỹ: Phạm Văn Đoàn